A. Complete using the correct present perfect simple form of the verbs in brackets.

1. I have seen this film already.

2. John and Julie have had their car for about a year.

3. She has not taken her driving test yet.

4. Sue has been a tour guide since she left university.

5. Have you ridden into town on your new bike yet?

6. This computer has made my life a lot easier.

7. We have not decided what to get Mark for his birthday yet.

8. Has Paul ever met a famous person?

B. Choose the correct answer.

1. I’ve never played this game before.

2. Adam tidied his room last night.

3. Have you lived here since 2005?

4. Carol and I went to the cinema three nights ago.

5. It’s the first time you’ve visited our flat, isn’t it?

6. They haven’t given the baby a name yet.

7. Did you go to New York when you went to the States last summer?

8. Have you ever sent an e – mail before?

C. Look at the picture and use the prompts to write sentences. Use the correct form of the present perfect simple.

1. Lesson has not started yet.

2. Teacher has already written on the board.

3. Joe an Tim have just come into the classroom.

4. Tony has not finished getting books ready.

5. Christine has already opened book.

6. Dave has droped pen on the floor.

7. He has not picked it up yet.

D. Complete using the correct present perfect continuous form of the verbs in brackets. Use short forms where possible.

Mandy: Hi Matt. How are you? What have you been doing recently?

Matt: Oh, hi Mandy. Well I have been studying for my exams.

Mandy: That sounds boring! Have you been working hard?

Matt: Very! Basically, I have been just sitting at my desk in my bedroomfor the past three weeks and I have not been going out at all. I have been working with MIchael, my best friend, some of the time, though so at least I’ve had some company. How about you?

Mandy: Well, my mum and I have been painting my bedroom for the last few days. That has been fun! And we have also planning our summer holiday.

Matt: Great! Wheere are you going?

Mandy: Well, we haven’t decided yet. We have been looking at different places to see which we like best.

Matt: I’m sure you’ll have a great time, wherever you go. Oh, by the way, I have been thinking of having a party when I finish my exams. Would you like to come?

Mandy: Sure! That would be great!

E. Circle the correct word or phrase.

1. I think I’ve heard that song before.

2. They haven’t arrived yet, but they should be here soon.

3. You have been writing that e – mail for over an hour. How long is it going to take you?

4. Have you been talking on the phone since eight o’clock?

5. Jo has already invited Shirley to dinner.

6. I’ve been reading an interview with Brad Pitt, but I haven’t finished it yet.

7. Have the boys been playing computer games since this morning?

F. Complete using the word in the box.

1. I haven’t listened to their new CD yet. Is it any good?

2. We’ve been waiting for you for over an hour. Where have you been?

3. Have you ever been to the UK before?

4. I’m afraid we’ve already made plans for this weekend, so we won’t be free.

5. Pedro has been having English lessons since he was five years old.

6. It’s strange that you mention the film Crash. I’ve just been reading about it in the paper.

7. I’ve never heard the word of a «sudoku». What is it?

1.

1. He wrote his first book when he was just five.
2. He signed a 60,000 euro contract when he was eight.
3. She started her piano lessons when she was at the age of three.
4. It isn’t specified when she was playing in the orchestra, but she had already with the three top European orchestras when she was 12.

2.

1.

a. has already won

b. won

2

a. had met

b. met

3.

a. have done

b. done

4.

a. have recorded

b. recorded

5.

a. had lived

b. lived

6.

a. has just signed

b. signed

3.

1. — a

2. — a, c

3 — c

4 — a, b

5 — a, b

6 — b, c

1.Գտեք ABCD զուգահեռագծի անկյունները, եթե նրա  մի կողմին առընթեր անկյունների տարբերությունը 70 աստիճան է:

180:2=90

90-70=20

A=C=20

B=D=70

2.Գտեք ուռուցիկ  տասանկյան  անկյունները, եթե դրանք իրար հավասար են: 

360:10=36

3.Գտեք զուգահեռագծի անկյունները, եթե  երկու անկյունների գումարը 142 աստիճան է:

142:2=71

360-142=218

218:2=109

A=C=71

B=C=109

4.ABCDքառակուսու անկյունագծերի հատման կետից մինչև AB կողմը եղած հեռավորությունը 8,3 սմ է: Գտեք քառակուսու պարագիծը:

5.Ուռուցիկ քառանկյան անկյունագծերը հավասար են 22մ և 18մ: Գտեք այն քառանկյան պարագիծը, որի գագաթները տրված քառանկյան կողմերի միջնակետերն են:

6.Գտեք ABCD շեղանկյան պարագիծը, եթե <B=60⁰, անկյունագծերից մեկը՝ AC=35սմ:

35*4=180

7.Ուղղանկյուն սեղանի հիմքերն են a և b, անկյուններից մեկը՝ a: Գտեք սեղանի փոքր սրունքը, եթե a=10սմ, b=15սմ, a=45⁰:

15:2=7.5

8.Գտեք ABCD ուղղանկյան կողմերը, եթե  պարագիծը 84 սմ է, իսկ կողմերից մեկը չորս անգամ մեծ է մյուս կողմից:

2x+2(4x)=84

2x+8x=84

10x=84

x=8.4

8.4*4=33.6

1. Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունների  մասին (շնչառություն, այրում):

Թթվածինը նպաստում է այրմանը և շնչառությանը։ Այն մեծ չափով նպաստում է մետալուրգիական գործընթացներին ՝ թուջի, պողպատի, ինչպես նաև գունավոր մետաղների (Cu, Zn, Sn, Au) արտադրության համար։ Բժշկության մեջ ծանր հիվանդներին տալիս են թթվածին։ Թթվածին ծախսվում է մետաղների կտրման և եռակցման ժամանակ, սուզանավերում, տիեզերանավերում, ջրի տակ աշխատող մարդկանց համար։

2. Ի՞նչ է մթնոլորտը, շերտերը

Մթնոլորտ.

Մթնոլորտը Երկրագունդը շրջապատող օդի շերտն է՝ մի հսկայական գազային օվկիանոս, որի հատակը Երկրի մակերևույթն է: Մթնոլորտը, որով պայմանավորված է կյանքի գոյությունը Երկրի վրա, մի քանի գազերի՝ ազոտի (78%), թթվածնի (21%), արգոնի (0,93%), ածխաթթվական գազի (0,03%) խառնուրդ է: Այն աննշան քանակով պարունակում է նաև իներտ գազեր՝ նեոն, հելիում, մեթան, կրիպտոն և այլն: Գազերից բացի, մթնոլորտում միշտ առկա են նաև ջրային գոլորշիներ, փոշու և ծխի մասնիկներ, սառույցի բյուրեղիկներ: 

Շերտեր.

Մարդկանց համար մեծ կարևորություն ունի հատկապես մթնոլորտի ստորին շերտը՝ ներքնոլորտը (տրոպոսֆերա), որի բարձրությունը Երկրի մակերևույթից 8–17 կմ է: Այստեղ են կուտակված մթնոլորտի զանգվածի 80%-ը և ջրային գոլորշիները, այս շերտում են առաջանում ամպերը, ծնվում ամպրոպները, անձրևներն ու ձյունը: Ներքնոլորտում,  որպես օրինաչափություն, ըստ բարձրության` յուրաքանչյուր 1 կմ-ի վրա ջերմաստիճանը նվազում է 5–6^օC-ով:Մթնոլորտի հաջորդ շերտը՝ վերնոլորտը (ստրատոսֆերա), հասնում է մինչև 50–55 կմ բարձրության: Օդն այնտեղ խիստ նոսր է, իսկ երկինքը՝ մուգ մանուշակագույնից մինչև գրեթե սև:Հաջորդ շերտը՝ միջնոլորտը (մեզոսֆերա), հասնում է մինչև 80 կմ բարձրության: Այդ շերտում երբեմն առաջանում են փայլուն, նուրբ ամպեր: Դրանք կոչվում են արծաթափայլ ամպեր և կազմված են սառցի բյուրեղիկներից ու տիեզերական մանրագույն փոշու մասնիկներից: Մթնոլորտի ամենավերին շերտն արտաքին ոլորտն է (էկզոսֆերա): Այնտեղ գրեթե օդ չկա: Գիտնականները ենթադրում են, որ այդ շերտի ջերմաստիճանը հասնում է մոտ 2000^օC – ի:  

3. Թունավոր նյութերը օդում

Մթնոլորտն աղտոտում են քիմիական նյութերը, զանազան ֆիզիկական ազդակներ։ Մթնոլորտն աղտոտող հիմնական նյութերից են ածխաթթվական (CO₂) ու շմոլ (CO) գազերը, ծծմբի և ազոտի օքսիդները, ֆրեոնները և այլն: Դրանց քանակի ավելացման գլխավոր պատճառը նավթի, գազի, քարածխի, կենցաղային և արդյունաբերական թափոնների ու փայտի այրումն է: CO և CO₂ գազերի արտանետումների ամենամեծ բաժինն ընկնում է հատկապես ավտոմոբիլային տրանսպորտին: Ծծմբային գազի՝ ծծմբի երկօքսիդի (SO₂) առաջացման աղբյուրը մինչև 5 – 7% ծծումբ պարունակող ածխի և մազութի այրումն է: Մթնոլորտում ծծմբի երկօքսիդը փոխարկվում է ծծմբի եռօքսիդի (SO₃), որը օդում  վերածվում է ծծմբական թթվի և թթվային անձրևների ձևով թափվում է գետին: Ազոտի մոնօքսիդի (NO) և ազոտի երկօքսիդի (NO₂) առաջացման հիմնական աղբյուրը բենզինով ու դիզելային վառելիքով աշխատող ներքին այրման շարժիչներն են, ազոտական թթվի արտադրությունը: NO₂-ը դեղին գույնի կայուն գազ է և մթնոլորտում պահպանվում է երկար ժամանակ: Հաճախ քաղաքների օդն այդ գազից ստանում է շագանակագույն երանգ: Ավտոտրանսպորտի արտանետած ածխաջրածինները, հատկապես` քաղցկեղածին, շատ են նավթամթերքների թերայրումից առաջացող մրի ու գուդրոնի մեջ: Չափազանց վնասակար նյութեր են ֆրեոնները՝ մի շարք ածխաջրածինների հալոգեն ածանցյալները, որոնք հանգեցնում են օզոնային շերտի քայքայման, ինչի հետևանքով մեծանում է մարդկանց մաշկի քաղցկեղի առաջացման վտանգը: Գազից բացի, մթնոլորտ են թափանցում և կախույթի ձևով պահպանվում պինդ ածխածինը (մուր) և ծանր մետաղները: Որոշակի կլիմայական պայմաններում անդրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցությամբ տեղի է ունենում օդի երկրորդային աղտոտում՝ լուսաքիմիական սմոգ, երբ առաջնային աղտոտող նյութերը քայքայվում են ՝ գոյացնելով աղտոտող նոր նյութեր: Ջէկերը, արդյունաբերական ձեռնարկությունները և տրանսպորտը մթնոլորտ են արտանետում ոչ միայն վտանգավոր նյութեր, այլև մեծ քանակությամբ ջերմություն, ինչի հետևանքով մթնոլորտը տաքանում է, փոխվում են օդի խոնավությունն ու շարժունությունը ՝ հանգեցնելով ջերմային աղտոտման: Բույսերի և կենդանիների նեխման հետևանքով օդ են թափանցում նաև բազմաթիվ ախտածին մանրէներ:

4. Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնային ճեղքերի վտանգավորությունը և առաջացման պատճառները:

Օզոնային շերտը վերնոլորտում, մթնոլորտի 20 – 30 կմ բարձրություններում գտնվող շերտ է, որտեղ գտնվում է ամբողջ մթնոլորտային օզոնի մոտ 90% – ը: Շերտի առավելագույն խտությունը 22 – 25 կմ սահմաններում է: Բևեռներում օզոնային շերտի ներքին սահմանն իջնում է մինչև 7 – 8 կմ, իսկ հասարակածում բարձրանում է մինչև 17 –18 կմ:

Մթնոլորտում օզոնի ընդհանուր քանակությունը մեծ չէ` մոտ 3,3 մլրդ տոննա, սակայն, մարդու և մյուս կենդանի էակների համար կենսականորեն անհրաժեշտ է, քանի որ պաշտպանում է ուժեղ կարճալիք ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից և էապես նպաստում է մեր մոլորակի ջերմային ռեժիմի կայունացմանը:

Օզոնը թթվածնի գոյության ձևերից մեկն է` թթվածնի եռատոմը (0<sub>3</sub>): Օզոնը հիմնականում առաջանում է ու կուտակվում վերնոլորտում, թթվածնի մոլեկուլի վրա ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների ազդեցության հետևանքով: Արդյունքում` թթվածնի մոլեկուլը քայքայվում է թթվածնի ազատ ատոմների, որոնք էլ միանում են թթվածնի մոլեկուլներին` առաջացնելով օզոն:

Սակայն թթվածինը ամբողջությամբ չի վերածվում օզոնի, և թթվածնի ատոմների մի մասը, միանալով օզոնի մոլեկուլի հետ, առաջացնում են թթվածնի երկու մոլեկուլ: Այսպիսով, մթնոլորտում օզոնի քանակությունն անընդհատ փոխվում է` ներկայացնելով օզոնի առաջացման և քայքայման ռեակցիաների հավասարակշռման արդյունք:

Օզոնի շերտի քայքայումը.

Ուսումնասիրությունը ցույց են տվել, որ քլորֆտորածխաջրածինների մոլեկուլները ընդունակ են քայքայել մեր մոլորակի օզոնային շերտը: Ազոտի օքսիդները և քլորի ատոմները, հանդես գալով որպես կատալիզատորներ, առաջ են բերում օզոնի քայքայում և խախտում են օզոնի առաջացման և քայքայման ռեակցիաների միջև ստեղծված հավասարակշռությունը: Հաստատված է, որ քլորի մեկ մոլեկուլը կարող է քայքայել օզոնի մի քանի միլիոն մոլեկուլ:

Մթնոլորտի այն հատվածները, որտեղ նկատվում են օզոնի քանակի կտրուկ նվազումներ, անվանում են օզոնային անցքեր: Օզղոնային շերտի քայքայումը և օզոնային անցքերի առաջացումը պայմանավորված են մարդածին ծագում ունեցող քլորֆտորածխաջրածիններով և ազոտի օքսիդներով մթնոլորտի աղտոտմամբ: Քլորֆտորածխաջրածիններն առավել հայտնի են ֆրեոննոր անվամբ և լայնորեն կիրառվում են սառնարանների, կոսմետիկայի արտադրության մեջ, արդյունաբերության այլ ճյուղերում, իսկ ազոտի օքսիդներն առաջանում են ազոտի և թթվածնի փոխազդեցության արդյունքում` բարձր ջերմաստիճանային պայմաններում և կատալիզատորների առկայության դեպքում, որոնց դերում հանդես են գալիս մետաղները: Մեծ քանակությամբ ազոտի օքսիդներ առաջանում են ինչպես մեքենաների, այնպես էլ հրթիռային շարժիչների աշխատանքի ժամանակ:

Օզոնի շերտի քայքայման հետևանքները.

Անհրաժեշտ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների մի մասը, տեսանելի ինֆրակարմիր ճառագայթնորը ազատ անցնում են օզոնի շերտով և հասնում մինչև մեր մոլորակի մակերևույթ, ինչն անհրաժեշտ է կյանքի գոյության բոլոր ձևերի համար: Միաժամանակ օզոնյին շերտը արդյունավետ կլանում է բոլոր կենդանի օրգանիզմների համար մահացու իոնացնող, ռենտգենյան և ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների կարճալիք մասը` թույլ չտալով, որ դրանք հասնեն երկրի մակերևույթ: Օզոնի շերտի հաստության նվազումը կվտանգի բոլոր կենդանի օրգանիզմների, այդ թվում նաև` մարդու կյանքը: Հաստատված է, որ օզոնային շերտի հաստության փոքրացման հետ մեծանում է մաշկի քաղցկեղով և կատարակտով հիվանդ մարդկանց թիվը:
Բացի վերը նշված բացասական հետևանքներից օզոնի շերտի քայքայումը կբերի ջերմոցային էֆեկտի ուժեղացման, գյուղատնտեսական մշակաբույսերի բերքատվության նվազման և հողերի քայքայման:

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ մթնոլորտի ստորին շերտում օզոնը հանդես է գալիս որպես շատ վտանգավոր աղտոտիչ: Այն առաջացնում է բույսերի քլորոֆիլների քայքայում, իսկ մարդկանց մոտ դժվարացնում է շնչառությունը և վնասում աչքերը: Ներքնոլորտի շերտում օզոնի կուտակումը չի բերում դրա քանակի ավելացման օզոնային շերտում, քանի որ ներքնոլորտի ու վերնոլորտի միջև գազափոխանակություն տեղի չի ունենում: Հետևաբար, անհրաժեշտ է պայքարել ստորին շերտում  օզոնով օդի աղտոտման դեմ:

Թեմատիկ հարցեր և խնդիրներ.

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

R = 140 Օմ

I = 3,5 Ա

t = 8 ժամ = 28800 ժ

A – ?

A = IUt = I * IR * t = I2 * R * t = 3,5 * 140 * 28800 = 49392000 Ջ = 49,392 մՋ

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

U = 110

I = 0,8

t = 24 = 86400վ

A – ?

A = IUt = 0,8 * 110 * 86400 = 7603200 Ջ = 7,6032մ

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում: 

R = 50 Օմ

U = 127 վ

t = 15 րոպե = 900 վ

A = ?

A = IUt : I = U / R

A = IUt = U / R * U * t = U2t / R = 127 * 900 / 50 = 2286 * 900 / 50 = 36576 Ջ

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում: 

A = U * I * t = 6 * 2 * 1,5 * 5400 = 97200 Ջ

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

t = P / A = 450 / 360 = 1,25

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

P = 200 կՎտ

V = 180 կմ / ժ

S = 560 կմ

A – ?

t = S / V = 560 / 180 = 3ժ

A = Pt = 200 * 3 = 600

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին: 

t = 80

R = 40

U = 120

A – ?

A = IUt

I = U / R = 120 / 40 = 3

A = IUt = 3 * 120 * 80 = 28800 Ջ

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում: 

R = 150

I = 1,6

t = 10

Q – ?

Q = I2Rt = 2,56 * 150 * 10 = 3840

Հարցեր. Տնային աշխատանք

1. Ի՞նչ է հոսանքի աշխատանքը: Ի՞նչ բանաձևով են այն հաշվում: Հոսանքի աշխատանքի բանաձևը ձևակերպեք բառերով:

Փակ էլեկտրական շղթայի որևէ տեղամասով լիցք տեղափոխելիս էլեկտրական դաշտը կատարում է աշխատանք, որն անվանում են հոսանքի աշխատանք:
Բանաձև ՝ A = qU
A – ն հոսանքի աշխատանք է, U – ն ՝ լարումը շղթայի տեղամասում, իսկ q – ն՝ այդ տեղամասի կամայական լայնական հատույթով t ժամանակում անցած լիցքը:

2. Ո՞րն է հոսանքի աշխատանքի միավորը ՄՀ-ում:

Միավորների ՄՀ-ում էլեկտրական հոսանքի աշխատանքն արտահայտվում է ջոուլով (Ջ):

3. Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն են անվանում էլեկտրական հոսանքի հզորություն: Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում:

Էլեկտրական շղթայում հոսանքի՝ աշխատանք կատարելու արագությունը բնութագրող մեծությունը անվանում են հոսանքի հզորություն և նշանակում ՝ P տառով:
Եթե t ժամանակում հոսանքը կատարում է A աշխատանք, ապա P=At: Հաշվի առնելով աշխատանքի բանաձևը կստանանք P=U⋅I:

4. Հզորության ի՞նչ միավորներ գիտեք: Ինչպե՞ս են առնչվում այդ միավորները վատտին:

Միավորների ՄՀ-ում հզորության միավորը մեկ վատտն է ` 1 Վտ։ 1 Վտ – ն այն հզորությունն է, որի դեպքում 1 վայրկյանում կատարվում է 1 Ջ աշխատանք ` 1 Վտ = 1 Ջ / վ:

5. Ի՞նչ է էլեկտրաէներգիայի հաշվիչը: Ի՞նչ հիմնական մասերից է այն բաղկացած: Ինչպե՞ս է էլեկտրաէներգիայի հաշվիչը միացվում սպառիչին:

Կենցաղում հոսանքի աշխատանքը չափում են Էլեկտրական հաշվիչ կոչվող հատուկ սարքով: Այս դեպքում գործածվում է հոսանքի աշխատանքի արտահամակարգային միավորը ՝ 1 ԿՎտ · ժ
1 ԿՎտ · Ժ = 1000 Վտ ⋅ 3600 վ = 3600000 Ջ
Հաշվիչում ալյումինե սկավառակը հորիզոնական դիրքով դրվում է երկու էլեկտրամագնիսների բևեռների միջև: Էլեկտրամագիսներից մեկը ամպերաչափի, իսկ մյուսը ՝ վոլտաչափի բաղկացուցիչ մաս է: Առաջին էլեկտրամագնիսի փաթույթը սպառիչին միացված է հաջորդաբար, իսկ երկրորդինը ՝ զուգահեռ:

Դաս 19 – 20.

1. Ձևակերպեք Ջոուլ-Լենցի օրենքը:

Հոսանքակիր հաղորդչում անջատվող ջերմաքանակը հավասար է հոսանքի ուժի քառակուսու, հաղորդչի դիմադրության և հոսանքի անցման ժամանակի արտադրյալին:

2. Բացատրեք, թե ինչու է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:

Քանի որ մետաղե հաղորդչում ազատ էլեկտրոնները էլեկտրական դաշտի ազդեցությամբ կատարում են ուղղորդված շարժում: Սակայն, հաճախակի բախվելով մետաղի բյուրեղացանցի իոններին, իրենց կիենտիկ էներգիայի մի մասը հաղորդում են դրանց: Իոնները սկսում են ավելի ուժգին տատանվել, մեծանում է հաղորդչի ներքին էներգիան և, հետևաբար, բարձրանում է ջերմաստիճանը:

3. Ինչպիսի՞ն է ժամանակակից շիկացած լամպի կառուցվածքը:

Ժամանակակից շիկացման լամպը հայտնագործել է ամերիկացի նշանավոր գյուտարար Թոմաս Էդիսոնը 1878 թվականին: Նկարում պատկերված է շիկացման լամպի կառուցվածքը: Վոլֆրամե պարույրաձև շիկացման թելիկի (1) ծայրերն ամրացված են երկու մետաղալարերի (2) ՝ կալիչներին: Այդ մետաղալարերն անցնում են ապակե ոտիկի (3) միջով և զոդված են լամպակոթի (4) մետաղե մասերին: Լամպակոթին ամրացված է ապակե բալոնը (5): Մինչև 40 Վտ հզորությամբ լամպերի բալոններից օդը հանվում է, իսկ 40 Վտ – ից մեծ հզորությամբ լամպերի բալոնները, ընդհակառակը, լցնում են իներտ գազով, օրինակ ՝ ազոտի հետ խառնված արգոնով կամ կրիպտոնով: Լամպը, պտտելով, մտցնում են կոթառի (նկար 47, բ) մեջ: Դրանով լամպակոթի մետաղե մասերը, որոնց զոդված են շիկացման թելիկից եկող մետաղալարերը, հպվում են կոթառի այն սեղմակներին, որոնց ամրացված են ցանցից եկող հաղորդալարերը: Այդպիսով ՝ լամպը միանում է լուսավորության ցանցին: Լամպի բալոնին, որպես կանոն, նշված են լամպի ՝ նորմալ շիկացում ապահովող հզորությունը և այն հաշվարկված լարումը, որի դեպքում շիկացման թելիկում անջատվում է այդ հզորությունը:

4. Ո՞րն է լամպի կոթառի դերը:

Կոթառով լամպակոթի մետաղե մասերը, որոնց զոդված են շիկացման թելիկից եկող մետաղալարերը, որոնց ամրացված են ցանցից եկող հաղորդալարերը:

5. Էլեկտրական շղթայի ո՞ր միացումն են անվանում կարճ: Ի՞նչ անցանկալի երևույթների կարող է հանգեցնել այն:

Կարճ միացումը էլեկտրական շղթայի մասերի միջև անմիջական կամ հողանցումով ոչ սովորական էլեկտրական միացում, որը տեղի է ունենում փոքր դիմադրության միջոցով։ Կարճ միացման պատճառ կարող են լինել էլեկտրատեղակայանքների մեկուսացման խախտումը, ինչպես նաև հոսանքակիր լարերի մերկ մասերի պատահական հպումը։ Հոսանքի կտրուկ աճը, որը ժամանակակից հզոր էլեկտրական շղթաներում հասնում է հարյուր հազարավոր ամպերի, էլեկտրական սարքերում ամենավտանգավոր երևույթներից մեկն է և կարող է ավերիչ բնույթ ունենալ։

6. Ի՞նչ նպատակով է օգտագործվում էլեկտրական ապահովիչը:

Անցանկալի երևույթների ազատվելու համար օգտագործվում են ապահովիչներ, որոնք անջատում են շղթան, երբ շղթայում հոսանքը դառնում է ավելի մեծ, քան կարճ միացման հոսանքը:

1. Բնակարանի տաքացման համար օգտագործվող 140 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական ջերմատաքացուցիչը  նախատեսված է 3.5 Ա հոսանքի ուժի համար: Որքա՞ն էներգիա կծախսի այդ ջերմատաքացուցիչը  8 ժամ անընդհատ աշխատելու դեպքում:

R=140 Օմ

I=3,5 Ա

t=8Ժ=28800 վ

A =3,5²*140*28800=49392000ջ=49392կջ=49,392մջ

2. Ավտոտնակում  էլեկտրական լամպը մոռացել էին անջատել: Որքա՞ն աշխատանք էր իզուր կատարվել 24 ժամում, եթե լամպը միացված էր 110 Վ լարման ցանցին և նրանով անցնող հոսանքի ուժը 0.8 Ա էր:

t=24ժ=86400վ
U=110Վ
I=0,8Ա
A=I*U*t=0,8*110*86400=7603200Ջ=7,6032մջ

3. 50 Օմ դիմադրություն ունեցող էլեկտրական վարսահարդարիչը միացրեցին 127 Վ լարման ցանցին: Որքա՞ն աշխատանք կկատարի նրանում հոսանքը 15 րոպեի ընթացքում: 

R=50 Օմ

U=127 վ

t=15 րոպե=900 վ

A=IUt=U/RUt=U2t/R=127*900/50=2286*900/50=36576 Ջ

4. 6 Վ լարման և 2 Ա հոսանքի ուժի դեպքում համակարգչի մարտկոցի լիցքավորումը տևեց 1.5 ժամ: Որոշե՛ք հոսանքի կատարած աշխատանքը այդ ընթացքում: 

A=UIt=6*2*1,5*5400=97200 Ջ

5. 450 Վտ հզորություն ունեցող հեռուստացույցը, ըստ հաշվիչի ցուցմունքի, ծախսել է 360 կՋ էներգիա: Որքա՞ն ժամանակ է միացված եղել հեռուստացույցը:

t=P/A

450/360=1,25

6. Ճեպընթաց էլեկտրագնացքը, որի շարժիչների ընդհանուր հզորությունը 200 կՎտ է, շարժվում է 180 կմ/ժ միջին արագությամբ: Որքա՞ն աշխատանք են կատարում նրա էլեկտրաշարժիչները 560 կմ ճանապարհ անցնելիս:

P=200 կՎտ

V=180 կմ/ժ

S=560 կմ

t =S/V

560/180=3ժ

A=Pt

200*3=600

7. Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի 80 վ-ում 40 Օմ դիմադրություն ունեցող ջեռուցիչ տարրում, եթե այն միացված է 120 Վ լարման ցանցին: 

t=80

R=40

U=120

I=U/R

120/40=3

A=IUt

3*120*80=28800 Ջ

8. Հաղորդչի  դիմադրությունը 150 Օմ է, նրանով անցնող հոսանքի ուժը՝ 1.6 Ա: Ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի նրանում 10 վ-ի ընթացքում: 

R=150

I=1.6

t=10

Q=I²Rt

2,56*150*10=3840

9. Շղթայի տեղամասում միմյանց հաջորդաբար միացված են R1=40 Օմ և R2 =60 Օմ դիմադրություններով ռեզիստորներ: Տեղամասի ծայրերում լարումը 100 Վ է: 2 րոպեի ընթացքում ի՞նչ ջերմաքանակ կանջատվի հաղորդիչներից յուրաքանչյուրում: Պատասխանը գրել ամբողջ թվի ճշտությամբ: 

10. Էլեկտրական ջեռուցչի0.017 Օմ⋅մմ² /մ տեսակարար դիմադրությամբ պղնձե  սնուցող հաղորդալարի երկարությունը 1.5 մ է, լայնական հատույթի մակերեսը՝ 2 մմ² : Որքա՞ն ջերմաքանակ կանջատվի այդ հաղորդալարում 25 րոպեի ընթացքում, եթե շղթայում հոսանքի ուժը 4 Ա է: 

-29/30 x 120/29 — 2,5 x 2=- 9

x+6+x=40

x+x=-6+40

2x=36

x=18

10

4/5

x= 225: 0,25

x= 281,25

2,5

1. 181 1/3
2. 2/3
3. 1/5
4. 24 x 36 = 864 16×60= 640 864 : 640 = 27/20

5. 90

6. 1/3

7.11/15

8. 9/4

9. 12 + 150 = 162

1. a² + 4a + 4
2. 25z² +10tz + t2
3. x² + x + 1/4
4. 1/25x² + 12/5xy + 36y²
5. a⁴ b² + 2a³ b + a ²

1. (a-b)²
2. (2x-y)²
3. (3m — 1)²
4. (5-3c)²

Բանաձևեր

b_n = b_n-1 * q

b_n = b₁ * q ^n-1

Վարժություն 888.

ա) այո

բ) այո

գ) այո

դ) այո

Վարժություն 889.

1/2, 3/4, 9/4, 27/4

Վարժություն 890.

Պատասխան ՝ ոչ, չեն կարող:

Վարժություն 891.

ա) 8, 4, 2, 1

b₂ = b₃ *q

b₂ = b₃ * q

q = b₂ / b₃ = 2

բ) 15, 30, 60

b3 = b2 * q

q = b₃ / b₂ = 2

գ) 10, 7, 49 / 10

b₂ = b₁ * q

q = b₂ / b₁ = 7 / 10

դ) – 10, 5, – 5/2

b₃ = b₂ * q

q = b₃ / b₂ = – 5 / 2 : 5 = – 5 / 2 * 1 / 5 = – 1 / 2

Վարժություն 892.

ա) 21

1, 21, 441, 9261

բ) 1 / 4

1 / 4, 1 / 16, 1 / 64, 1 / 256

գ) 10

10, 100, 1000, 10000

դ) – 30

– 30, 900, – 27000, 810000

Վարժություն 893.

Պատասխան ՝ ոչ:

Վարժություն 894.

5 / 4, 5 / 2, 5, 10, 20

Վարժություն 895.

Պատասխան ՝ ոչ, հնարավոր չէ:

Վարժություն 915.

2, 10, 50, 250, 1250, 6250

Վարժություն 917.

a₆ = 96

a₉ = 768

a₂ – ?

a₆ = a₁ * q⁵

a₉ = a₁ * q⁸ = a₁ * q⁵ * q³

a₂ = a₁ * q

768 = 96 * q³

q³ = 8

q = 2 (խորանարդ արմատ 8 = 2)

a₂ = a₁ * q

a₂ = 2a₁

96 = a₁ * 32 (q⁵)

a¹ = 96 / 32 = 3

a₂ = 6

Վարժություն 919.

ա) a₂ = 6

a₆ = 96

q – ?

a₆ = a₁ * q₅ = a₁ * q * q⁴

a₂ = a₁ * q

96 = a₁ * q⁵

6 = a₁ * q

96 = 6 * q⁴

q⁴ = 16

q = 2

բ) a₃ = – 2

a₄ = – 3

a₁ և q – ?

a₃ = a₂ * q, a₄ = a₃ * q, q = 3/2

a₂ = a₃ / q = – 2 / 3/2 = – 2 * 2 / 3 = – 4 / 3

a₂ = a₁ * q

a₁ = – 4 / 3 : 3 / 2 = – 4 / 3 * 2 / 3 = – 8 / 9

Վարժություն 920.

ա) q = արմատ խորանարդ 673 (հստակ լուծում չկա)

բ) q = 2

գ) a₇ = 1 / 59043

a₁₀ = 1 / 1,162261467

դ) q = 3, a₆ = 486

ե) a₃ = 18

a₆ = 486

Վարժություն 922.

a₁ = 2

a₅ = 32

a₅ = a₁ * q⁴

32 = 2 * q⁴

q⁴ = 32 / 2 = 16

q = 2

2, 4, 8, 16, 32

Վարժություն 923.

a₁₁ = 2

a₁₄ = 54

a_n = 18 – ?

a₁ = a₁₃ * q = a₁₂ * q² = a₁₁ * q³

a₁₄ = a₁₁ * q³

54 = 2 * q³

q³ = 27

q = 3

a₁₃ = a₁₄ / q = 54 / 3 = 18

Պատասխան ՝ 13 – րդ անդամը 18 է

Նախագծի բովանդակությունը.

1.-Թթվածնի տարածվածությունը երկրագնդի վրա

2. -Թթվածնի ֆիզիկական և քիմիական հատկությունները                  

 3.-Թթվածնի կիրառումը

4.-Օքսիդավերականգնման ռեակցիաներ

5.- Լաբորատոր փորձ՝ <<Օդի բաղադրությունը>>

Անհատական-հետազոտական  աշխատանքներ՝

1.Թթվածնի ամենակարևոր հատկությունների  մասին (շնչառություն, այրում)

2.Ի՞նչ է մթնոլորտը, շերտերը

3.Թթվածնի հայտնագործումը

4.Օզոն, օզոնային շերտ, օզոնայինճեղքերիվտանգավորությունը

Առաջադրանքներ՝Հաստատեք կամ հերքեք  պնդումների  ճշմարտացիությունը  օքսիդների  վերաբերյալ.

1. Թթվածին պարունակող  երկտարր  միացություններ են, որոնցում  թթվածնի  օքսիդացման  աստիճանը  -2  է:
2. Բոլոր օքսիդները  ջրում  լուծելի  են:
3. Բոլոր օքսիդները   փոխազդում  են  թթուների  հետ:
4. Հիմնային օքսիդները, փոխազդելով  թթուների  հետ, առաջացնում  են  աղ  և  ջուր:
5. Ըստ CaCO₃  → CaO  +  CO₂  ռեակցիայի հավասարման  ստացված  թթվային  օքսիդի  զանգվածը  ելային  աղի  զանգվածի  56 %- ն  է:
6. Na₂O, CO₂, N₂O₅, CaO, SO₃  օքսիդների  շարքում  գրված  է  երեք  հիմնային  օքսիդ: Գիտելիքի ինքնաստուգում՝ <Ջրածին; Թթվածին>>

Դեղին տենդը արևադարձային շրջանների անտրոպոզոոնոզ և կարանտինային բնույթի սուր վարակիչ հիվանդություն է, որին բնորոշ է հեմոռագիկ սինդրոմը, դեղնախտը, երիկամների ախտահարումը, խիստ արտահայտված ինտոքսիկացիան և բարձր մահաբերությունը։ Հիվանդության հարուցիչները վիրուսներն են, իսկ փոխանցողները՝ Aedes ցեղին պատկանող մոծակները։ Դեղին տենդը տարածված է Արևմտյան Աֆրիկայում և Հարավային Ամերիկայում։ Չնայած դրան XX դարի երկրորդ կեսերին այս հիվանդությունն արձանագրվում է ոչ միայն վերը նշված էնդեմիկ երկրներում, այլև այնպիսի վայրերում, ուր այն առաջներում երբեք չի արձանագրվել,դրանցից են ՝ Աուդան, Եթովպիան և այլ վայրեր։ Այս հիվանդությանը յուրահատուկ է բնական օջախայնությունը։

1960 – 1962 թվականներին դեղին տենդի ուժեղ համաճարակ արձանագրվեց Եթովպիայում, ուր հիվանդացավ 200000 – ից ավելի մարդ, որից մահացավ 30000-ը։ Հետագայում, շնորհիվ ձեռնարկված միջոցառումների, հիվանդության դեպքերն աստիճանաբար նվազում են։ 1971 թվականին Աֆրիկայում արձանագրվել է ընդամենը 67 դեպք (Անգոլա և Զաիր)։ 1972 – 1974 թվականներին հիվանդության եզակի դեպքեր են արձանագրվել Գանայում, Կամերունում, Նիգերիայում։ Լատինական Ամերիկայի երկրներում 1973 – 1974 թվականներին վիճակն այնքան էլ բարվոք չի եղել։ Հիվանդության դեպքեր են արձանագրվել Բրազիլիայում, Բոլիվիայում, Կոլումբիայում, Պարագվայում, Պանամայում, Պերուում։ Վերջին տասնամյակներում, շնորհիվ հակահամաճարակային միջոցառումների և կանխազգուշական պատվաստումների, նկատվում է այս հիվանդության աստիճանական նվազում։ Բարեխառն կլիմայական պայմաններ ունեցող երկրներում դեղին տենդի տեղային դեպքեր չեն լինում, սակայն չի բացառվում բերովի դեպքերի հետագա զարգացումը այն երկրներում, ուր առկա են փոխանցողները։ Վարակված փոխանցողները ժամանակակից տրանսպորտի պայմաններում կարող են մի քանի ժամում էնդեմիկ վայրերից փոխադրվել այլ երկրներ և վարակել մարդկանց դեղին տենդով։

Վարակի աղբյուրը

Հիվանդ մարդիկ են (քաղաքային կամ համաճարակային տիպ), կապիկներն ու կրծողները (ջունգլիների կամ էնդեմիկ տիպ)։ Հիվանդության հարուցիչները մարդու օրգանիզմ են թափանցում մոծակների խայթելուց։ Հիվանդության գաղտնի շրջանը 3 – 6, հազվադեպ՝ 10 – 13 օր է։ Հիվանդության հարուցչներն օրգանիզմ թափանցելուց հետո բազմանում են ավշային հանգույցներում, այնտեղից անցնում են արյան մեջ, տեղակայվում են արյան անոթների էնդոթելյար հյուսվածքում։ Էնդոթելյար հյուսվածքում բավականաչափ հարուցիչներ կուտակելուց հետո դրանք նորից թափանցում են արյան մեջ, ախտահարում են նաև երիկամները, լյարդը, առաջանում է հեմոռագիկ սինդրոմ, խանգարվում է լյարդի և երիկամների ֆունկցիան, հետագայում խանգարվում է նաև նյութափոխանակությունը։

Տարբերում են դեղին տենդի երեք հիմնական կլինիկական ձևեր՝ անդեղնուկային (որի ժամանակ ախտահարվում են երիկամները), դեղնուկային և կայծակնային։ Վերջինիս ժամանակ արձանագրվում է շատ բարձր մահացություն (80%)։ Այս ձևերից բացի նկատվում են նաև ոչ տիպիկ, ջնջված, թեթև ձևեր։ Տիպիկի դեպքերում հիվանդի ջերմությունն հանկարծակի բարձրանում է (39 – 40°), հիվանդությունն ուղեկցվում է ուժեղ գլխացավով, սրտխառնոցով, փսխումներով։ Հիվանդներն ունենում են մկանային ցավեր, դեղնություն, քթի, ստամոքսի արյունահոսություն։ 3 – 4 օր հետո ջերմությունն իջնում է, և սկսվում է ջերմադադարի ժամանակամիջոցը, որը տևում է մի քանի ժամից մինչև 2 օր, որից հետո սկսվում է ջերմության բարձրացման երկրորդ ալիքը՝ 3 – 4 օր տևողությամբ։ Հիվանդների մոտ առաջանում են օլիգուրիայի երևույթներ, սրճաձյութագույն փսխուկ։ Սկզբնական շրջանում լինում են տախիկարդիայի երևույթներ, որը հետո վերածվում է բրադիկարդիայի։

Հիվանդության հարուցիչը ՝ Viscerophillus tropicus – ը, ֆիլտրվող վիրուս է։ Լաբորատոր ախտորոշումը կատարվում է վիրուսոլոգիական քննությամբ, հիվանդի արյունով վարակում են կապիկների և մկնանման կրծողների գանգուղեղը։ Դրական է համարվում, երբ վարակված կենդանու մոտ առաջանում է էնցեֆալիտ, որից էլ դրանք սատկում են։ Կատարվում է նաև շճաբանական քննություն, երբ հիվանդների արյան շիճուկում երկրորդ շաբաթից հետո հայտնաբերում են սպեցիֆիկ հակամարմիններ։ Հիվանդները առողջ մարդկանց համար վտանգավոր են հիվանդության գաղտնի շրջանի վերջին օրերից և հիվանդության առաջին օրերից սկսած։ Կապիկների և այլ կենդանիների վարակելիության տևողությունը դեռևս պարզված չէ։

Փոխանցման մեխանիզմը

Հիվանդ մարդկանցից և կենդանիներից առողջներին է փոխանցվում միայն Aedes և Haemagogus ցեղին պատկանող մոծակների օգնությամբ։ Aedes ցեղին պատկանող մոծակը սինանտրոպ է և վարակը փոխանցում է հիվանդ մարդուց առողջին, իսկ Haemagogus – ը էկզոֆիլ մոծակ է և վարակը փոխանցում է հիվանդ կենդանուց առողջ կենդանուն։ Հիվանդության հարուցիչները փոխանցողների օրգանիզմում մնում են ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Մարդկանց ընկալությունը դեղին տենդի նկատմամբ հասնում է գրեթե 100% – ի։ Այս հիվանդության նկատմամբ էնդեմիկ վայրերում հիվանդանում են անգամ մանուկները։ Ինչպես վառ արտահայտված կլինիկական նշաններով ընթացող, այնպես էլ ոչ տիպիկ ձևով հիվանդանալուց հետո առաջանում է կայուն անընկալություն և կրկնակի վարակումից հետո հիվանդություն չի առաջանում։ Հետպատվաստումային անընկալությունը տևում է 5 – 10 տարի:

Կանխարգելումը

Տարվում է էնդեմիկ վայրերում վարակվածներին և փոխանցողներին հայտնաբերելու, նրանց նկատմամբ հակահամաճարակային միջոցառումներ անցկացնելու ուղղությամբ։ Դեղին տենդով յուրաքանչյուր հիվանդի հայտնաբերման դեպքում անհապաղ անհրաժեշտ է հայտնել ԱՀԿ։ Ուղևորները, որոնք մեկնում են այս հիվանդության նկատմամբ անապահով երկրներ մեկնելուց 20 -10 օր առաջ պարտադիր կարգով ենթարկվում են պատվաստման։ Դեղին տենդով հիվանդներին պարտադիր հոսպիտալացման են ենթարկում։ Ախտորոշումը կատարվում է կլինիկական նշաններով, համաճարակագիտական անալիզով, լաբորատոր մեթոդներով։ Հիվանդների պատճառային բուժում գոյություն չունի։ Պաթոգենետիկ բուժումը տարվում է ինտոքսիկացիայի, արյունազեղումների և արյունահոսությունների, սիրտանոթային համակարգի կանոնավորման, երիկամային անբավարարության ուղղությամբ։ Հիվանդի հետ շփման մեջ եղած անձինք 6 օր տևողությամբ մեկուսացվում են։
 
Փոխանցման մեխանիզմի նկատմամբ միջոցառումները նույնն են, ինչ մալարիայի ժամանակ։ Անհրաժեշտ է խիստ հսկողություն սահմանել օդային տրանսպորտում։ Զանգվածային պատվաստումների համար օգտագործվում են բավականին արդյունավետ կենդանի վակցինաներ շտամ դակար կամ 17D: Մեծ կիրառություն ունի վերջինը, որը օժտված է պակաս ռեակտիվությամբ։ Օգտագործվում է միանվագ ենթամաշկային կամ վերմաշկային ուղիներով։ Անընկալությունը պատվաստվածի մոտ առաջանում է 7 – 10 օրյա պատվաստումից հետո և պահպանվում է մինչև 10 տարի։ Համաճարակաբանական արդյունավետությունը պատվաստվածների մոտ բավականին բարձր է՝ 90 – 98%:

Վիրուսներ

Վիրուսները մարդու, կենդանիների և բույսերի վարակիչ հիվանդությունների մանրագույն հարուցիչներ են: Հին ժամանակներից հայտնի են կատաղությունը, ծաղիկը, պոլիոմիելիտը, գրիպը, կարմրուկը, դեղին տենդը և այլ հիվանդություններ, որոնցից միլիոնավոր մարդիկ էին մահանում, իսկ հիվանդահարույց մանրէները հայտնաբերել չէր հաջողվում:

Միայն 1892 թ-ին ռուս գիտնական Դ.Ի. Իվանովսկին հայտնաբերեց բակտերային զտիչից անցնող ախտածին այդ տարրը, որը հետագայում անվանեցին լատիներեն «վիրուս» (թույն) բառով: Վիրուսն առանձին հաջողվել է տեսնել էլեկտրոնային մանրադիտակով, և պարզվել է, որ ամենապարզ վիրուսը գալարաձև ոլորված, թաղանթապատ մեծ մոլեկուլ է, որին բնորոշ է գոյության 2 ձև՝ արտաբջջային (հանգստացող) և ներբջջային (բազմացող կամ վեգետատիվ): Ընկնելով օրգանիզմ՝ վիրուսները կպչում են իրենց նկատմամբ զգայուն բջիջներին և հանգստացող ձևից անցնում բազմացողի: Վիրուսի գալարն անմիջապես դեն է նետում իր թաղանթը, արագորեն թափանցում բջջի մեջ, և տեղի է ունենում զարմանահրաշ մի երևույթ` առաջանում են վիրուսի նոր մոլեկուլներ՝ տիրոջ բջիջն արտադրում է վիրուսային մասնիկների պատճեններ: Նոր վիրուսները դուրս են գալիս բջջի մակերևույթ և թափանցում հարևան բջիջների մեջ ու ախտահարում դրանք: Կենդանի բջջից դուրս վիրուսների կենսագործունեությունը դադարում է: Վիրուսները, մյուս կենդանի օրգանիզմների նման, օժտված են ժառանգականությամբ: Նրանք կարող են փոփոխվել և հարմարվել շրջակա միջավայրի պայմաններին:Վիրուսների հարուցած հիվանդությունները հեշտությամբ փոխանցվում են հիվանդներից առողջներին և արագ տարածվում: Երկար ժամանակ ենթադրվում էր, որ վիրուսներն առաջացնում են միայն սուր զանգվածային հիվանդություններ: Այժմ ապացուցված է, որ նրանք նաև տարբեր քրոնիկական հիվանդությունների (նույնիսկ՝ տարիներ տևող) առաջացման պատճառ են:

Ամենախոշոր վիրուսը (ծաղիկ հիվանդության) չափերով մոտ է ոչ խոշոր բակտերիաներին, ամենափոքրերը (գլխուղեղի բորբոքման, պոլիոմիելիտի, դաբաղի հարուցիչները)՝ խոշոր սպիտակուցային մոլեկուլներին (օրինակ՝ արյան հեմոգլոբինի մոլեկուլին): Այսինքն՝ կան հսկա և թզուկ վիրուսներ: Վիրուսների չափերը տատանվում են 15–300 նանոմետրի (նանոմետրը միլիմետրի միլիոներորդ մասն է) սահմաններում:  Ըստ քիմիական բաղադրության՝ տարբերում են պարզ և բարդ վիրուսներ: Պարզ վիրուսները կազմված են սպիտակուցներից և նուկլեինաթթուներից, բարդ վիրուսները պարունակում են նաև ածխաջրեր, ճարպեր, որոշ վիրուսներ՝ նաև ֆերմենտներ:Հաջողվել է նաև կշռել ու չափել վիրուսը, պարզել նրա քիմիական բաղադրությունը, բազմացման օրինաչափությունները, բնության մեջ զբաղեցրած տեղն ու դերը հիվանդությունների առաջացման գործում, ինչպես նաև մշակել վիրուսային վարակների (որոնց շրջանակը շատ ընդարձակվել է) դեմ պայքարի արդյունավետ եղանակներ: Հակաբիոտիկները վիրուսների վրա չեն ազդում, սակայն վիրուսային հիվանդությունների մեծամասնության դեպքում կարելի է պատվաստումներ կատարել. վիրուսի թուլացրած շտամի հիմքի վրա պատրաստած վակցինան ներմուծվում է մարդու օրգանիզմ, և, որպես պատասխան այդ ներգործության, մշակվում են հակամարմիններ, որոնք պայքարում են տվյալ վիրուսային հիվանդության հարուցչի դեմ: Գոյություն ունեն նաև օգտակար վիրուսներ: Սկզբում առանձնացվել և փորձարկվել են բակտերիաները խժռող վիրուսները (բակտերիոֆագեր), որոնք կիրառվել են դիզենտերիայի, խոլերայի, որովայնային տիֆի ժամանակ, սակայն բակտերիաները շատ արագ հարմարվել են բակտերիոֆագերին և կորցրել զգայունությունը դրանց ազդեցության նկատմամբ: Հակաբիոտիկների հայտնագործումից հետո բակտերիոֆագերը կիրառվում են միայն բակտերիաների ճանաչման համար, քանի որ դրանք ճիշտ գտնում և արագ քայքայում են «իրենց բակտերիաներին»: Օգտակար են նաև ողնաշարավոր կենդանիներին ու միջատներին վարակող վիրուսները: Օրինակ` Ավստրալիայում գյուղատնտեսական մշակաբույսերը մորեխից արագ ոչնչացնող վայրի ճագարների դեմ  պայքարի նպատակով օգտագործված միքսոմատոզի վիրուսը 10 – 12 տարում ոչնչացրել է վարակված բոլոր կենդանիներին: Որպես վարակի տարածման աղբյուր՝ օգտագործել են վարակված մոծակներ: Հեռանկարային է նաև վիրուսների կիրառումը ճակնդեղն ու գազարն ախտահարող թրթուրների, ինչպես նաև տնային ցեցերի դեմ պայքարում: